Het Levend Archief

ACHTERGROND

De biodiversiteit in Nederland staat meer dan ooit tevoren onder druk, maar tegelijkertijd zien we op brede schaal een groeiende belangstelling voor natuur, landschap en een groene leefomgeving in ons land. Grootschalige insectensterfte, aanhoudend gebruik van gifstoffen en de effecten van de klimaatverandering leiden tot een toenemende zorg voor het behoud van de groene waarden om ons heen. De landbouw zal ingrijpend moeten veranderen en de overtuiging groeit dat we toe moeten naar een natuurinclusieve samenleving. Het schrikbeeld van een dode lente zonder het gezoem van bijen en de zang van vogels willen we inruilen voor een wereld waarin volop valt te genieten en te beleven, met een vanzelfsprekende rijkdom aan wilde planten en bloemen.

In dit verband is bij een groot aantal mensen en organisaties het plan gerezen om te komen tot een ambitieus programma dat op beide zaken inspeelt: het behoud van onze biodiversiteit en de vernieuwde belangstelling bij een breed publiek voor natuur in het algemeen en planten in het bijzonder. Planten staan aan de basis van ecosystemen en veel van hun functies, of het nu gaat om voedsel, bouwmaterialen, veiligheid of simpelweg beleving en inspiratie. De nog op te richten Stichting Het Levend Archief stelt zichzelf twee hoofddoelen (1) het opzetten van een Nationale Zadencollectie met een netwerk van initiatieven om een verder uitsterven van inheemse soorten te voorkomen, en (2) het actief inbrengen van de juiste planten te faciliteren. Bijlage 1 toont het raamwerk van activiteiten die in het kader van het Levend Archief en de Nationale Zadencollectie zullen worden uitgevoerd. Bijlage 2 omvat het netwerk van specialisten en vrijwilligers, een breed spectrum van onderzoeksinstellingen, natuurbeschermingsorganisaties, botanische tuinen, kwekers en organisaties als Naturalis, de Koninklijke Nederlandse Botanische Vereniging, het Centrum voor Genetische Bronnen in Nederland en de Stichting Floron, maar ook duinbeheerders, gemeenten en andere belanghebbenden.

DOEL

Het Levend Archief is een project dat zich focust op het verzamelen, opkweken en opslaan van zaden van inheemse plantensoorten met als belangrijkste aspect dat het materiaal van Nederlandse oorsprong is. Het voornaamste doel van dit project is het veilig stellen van inheemse plantensoorten, zodat wanneer bronpopulaties dreigen te verdwijnen, we genetisch identiek zaad kunnen gebruiken om de populaties te redden. De zaden worden opgeslagen in een grote koelcel, zodat zij meerdere jaren bewaard kunnen blijven.

Missie

(1) De borging van de genetische diversiteit van wilde planten in ons land betreft niet alleen regionaal of landelijk met uitsterven bedreigde planten maar ook het behoud van een verscheidenheid aan wilde verwanten van onze cultuurgewassen. In verschillende delen van hun gebied van voorkomen heeft iedere soort een eigen genetisch patroon dat samenvalt met specifieke plantkenmerken. In het streven naar behoud van soorten en hun genetische diversiteit kun je niet volstaan met het in stand houden van de soort als zodanig, maar moet juist deze genetische diversiteit worden beschermd.

(2) Het gebruik van goed gekeurde zadenmengsels en gecertificeerd plantgoed is van eminent belang waar het gaat om het behoud en biologisch herstel van natuur en landschap. Momenteel worden – doorgaans met de beste bedoelingen – op grote schaal buitenlandse soorten gezaaid (kruiden) en geplant (bomen en struiken) of Nederlandse soorten waarvan het materiaal niet uit Nederland afkomstig is dan wel in langdurige teeltprogramma’s veel van de genetische kwaliteit verloren heeft.

(3) Publieksvoorlichting en natuurbeleving. Het project beoogt onze wilde planten, en het belang van de genetische variëteit daarvan, onder de aandacht brengen van een breed publiek. Een belangrijke taak is weggelegd voor de botanische tuinen in ons land, maar ook voor andere plekken waar zaadhofjes worden ingericht, zoals nationale parken, centra voor natuur- en milieueducatie (NME),bezoekerscentra van natuurbeschermingsorganisaties en lokale initiatieven van burgers.

(4) Vergroting van de kennis over de zaad- en kiemingsbiologie van onze inheemse flora. Voor veel wilde plantensoorten bestaat nog maar weinig kennis over hun zaad- en kiemingsbiologie. Voor het levensvatbaar houden van de collectie zal het in veel gevallen nodig zijn om nieuwe zaden op te kweken vanuit de zaden in de bestaande collectie. Welke problemen doen zich hierbij voor: hoe lang blijven de zaden van een soort kiemkrachtig, wat is het kiemingspercentage, welke behandelingen zijn noodzakelijk om te kunnen kiemen, welke omstandigheden (licht, donker, substraat) zijn optimaal, hoe en hoe snel ontwikkelen de jonge planten zich…? We weten het allemaal niet. Op dit punt zal samenwerking worden aangegaan met universiteiten en andere onderwijsinstellingen, in het bijzonder groene MBO- en HBO-instellingen.

Om deze zaken uit te voeren is een organisatie nodig: hiervoor wordt gewerkt aan de oprichting van Stichting Het Levend Archief. De stichting zal voldoende middelen moeten verwerven om de doelen te realiseren. Daarbij gaat het om de volgende functies en activiteiten:

Coördinator
De coördinator is belast met de dagelijkse uitvoering van werkzaamheden, waaronder de interne en externe communicatie (inclusief public relations), het managen van alle activiteiten van de stichting, het organiseren en verslaan van vergaderingen en andere bijeenkomsten, het actualiseren en overzien van de databank en het bijhouden van de website.

Technisch assistent
De technisch assistent is belast met de verwerking, opslag en onderhoud van de verzamelde zaden, afkomstig van verzamelexcursies en de oogst van zaadhofjes. Maar ook voor de uitwisseling van materiaal binnen het Levend Archief en de daarbij horende documentatie.

Inrichting opslagruimten
Voor de verwerking en opslag van de zaden zijn materialen en apparatuur nodig, waaronder diepvries, vacumeermachine en etikettenprinter, maar ook diverse soorten zeven en zakjes. Een deel van de collectie zal gekoeld worden bewaard (Nijmegen), een ander deel zal worden geseald en ingevroren (Wageningen). Daarbij gaat het Levend Archief een aanzienlijke hoeveelheid data genereren en ontsluiten (betreffende status, herkomst van zaden, maar ook wetenschappelijke literatuur en nieuwe kennis) die zal moeten worden opgeslagen en gedeeld.

Wetenschappelijk programma
Voor de meest bedreigde soorten in ons land (Rode Lijst) zullen individuele programma’s worden opgesteld met standaard de volgende onderdelen: in beeld brengen van de standplaatscondities van de nog aanwezige populaties, het vaststellen van de genetische diversiteit van de nog aanwezige populaties, het opzetten van een teeltprogramma voor de soort in kwestie, en het ontwikkelen van een herintroductie programma met een analyse van de plekken waar mogelijke herintroductie kan worden bewerkstelligd.

Het Levend Archief in beeld

a. Verzamelgebieden
De verzamelgebieden herbergen de zogeheten bronpopulaties. Dit zijn de populaties van autochtone soorten, waarvan periodiek zaden worden geoogst. Wanneer dit gezonde populaties zijn, wordt het materiaal verzameld, maar niet teruggebracht. Wanneer dit minder stabiele populaties zijn, zal het zaad (nadat dit opgekweekt is voor vermeerdering) voor een deel teruggebracht worden.

b. De Nationale Zadencollectie
De Nationale Zadencollectie (NZC) is de fysieke opslag van de zaden. Tijdens de pilot zal dit de Radboud Universiteit Nijmegen zijn, maar in de toekomst wordt ook de Universiteit van Wageningen beoogd. De NZC dient naast opslag tevens als distributiecentrum.

c. Zaadhofjes
Veelal zal er van een groot aantal (zeldzame) soorten onvoldoende wild materiaal kunnen worden verzameld uit de wilde populaties. Om toch voldoende zaden te hebben om uit te geven aan afnemers van de NZC dienen zaden te worden vermeerderd. De ex situ zaadhofjes zijn de plekken waar dit met soortafhankelijke methoden gedaan kan worden. Het basismateriaal wordt geleverd vanuit de NZC en de oogst zal ook weer terugkeren naar de NZC.

d. Kwekers
Het Levend Archief en de Nationale Zadencollectie beogen een betere beschikbaarheid van autochtoon genetisch plantenmateriaal in heel Nederland en de toepassing daarvan in natuurbeheer, maar ook in het publieke groen evenals de bevordering van het gebruik van autochtoon materiaal onder particulieren. Kwekers met een ideële doelstelling kunnen beroep doen op het materiaal opgeslagen in de NZC om hiermee te kweken. Het materiaal en de daaraan gekoppelde herkomstdata wordt beschikbaar gesteld aan kwekers welke het in eigen beheer mogen vermeerderen en commercieel mogen verspreiden. Dit op voorwaarde dat het autochtone materiaal met zorg wordt behandeld en derhalve niet gecombineerd wordt met gebiedsvreemd materiaal. Ook dienen de kwekers dit kenbaar te maken aan hun klanten en hebben zij een rol in het vergroten van de bewustwording van het belang van de Nederlandse biodiversiteit.

e. Overige gebruikers
Overige gebruikers van de NZC zijn partijen die het genetisch materiaal willen gebruiken voor niet-commerciële doeleinden anders dan het opzetten van een zaadhofje binnen het Levend Archief, bijvoorbeeld ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek of educatie. Deze partijen kunnen aanspraak maken op genetisch materiaal uit de NZC. Naast fysiek genetisch materiaal brengt het Levend Archief een grote hoeveelheid kennis voort. Interessante informatie over zaden en voor velen een nieuwe blik op de biologie van planten.